Duru
New member
SİSTEMLİ OLMAK NE ANLAMA GELİR? BİLİMSEL AÇIDAN DÜZENLİ DÜŞÜNME, PLANLAMA VE DAVRANIŞ YÖNETİMİ
1. Sistemli Olmak Nedir? Konuya Bilimsel Bir Bakış
Hiç günün sonunda çok yorulduğunuz hâlde aslında yapmak istediklerinizin büyük bölümünü tamamlayamadığınızı fark ettiniz mi? Bazen saatlerce çalışırız, birçok işle uğraşırız ve sürekli hareket hâlinde oluruz; ancak bütün bu çabanın sonucunda beklediğimiz ilerlemeyi göremeyiz. Buna karşılık, bazı insanlar daha az telaşla çalışarak hedeflerine daha tutarlı biçimde ulaşabilir. Aradaki farkın yalnızca zekâ, yetenek veya çalışma süresiyle açıklanamayacağını düşünüyorum. Bence burada üzerinde durulması gereken temel kavramlardan biri sistemli olmaktır.
Sistemli olmak, bir işi belirli bir amaç doğrultusunda planlamak, adımları mantıklı bir sıraya koymak, kaynakları etkili kullanmak ve sonuçları değerlendirerek gerektiğinde yöntemi değiştirmek anlamına gelir. Bu yaklaşım yalnızca günlük yaşamda düzenli olmakla sınırlı değildir. Bilimsel araştırmalardan işletme yönetimine, psikolojiden eğitim bilimlerine kadar birçok alanda sistematik düşünme önemli bir yere sahiptir.
Bilimsel açıdan bakıldığında sistemlilik, karmaşık süreçleri anlaşılabilir parçalara ayırmayı, bu parçalar arasındaki ilişkileri incelemeyi ve sonuçları gözlemlenebilir ölçütlerle değerlendirmeyi içerir. Dolayısıyla sistemli bir insan, her şeyi önceden kusursuz biçimde planlayan kişi değildir. Asıl önemli olan, neyi neden yaptığını bilmesi, ilerlemesini takip etmesi ve elde ettiği sonuçlardan öğrenebilmesidir.
Bu konuyu yalnızca kişisel gelişim tavsiyeleri üzerinden değil, psikolojik araştırmalar, davranış bilimleri ve bilimsel yöntemler üzerinden incelemek, sistemli olmanın gerçekte ne ifade ettiğini daha iyi anlamamızı sağlayabilir.
2. Sistemli Olmanın Psikolojik Temelleri
Sistemli davranmanın temelinde birkaç önemli psikolojik süreç bulunur. Bunların başında yürütücü işlevler, öz düzenleme, çalışma belleği ve alışkanlık oluşumu gelir.
Yürütücü işlevler, kişinin dikkatini yönlendirmesine, hedef belirlemesine, dürtülerini kontrol etmesine ve bir görev sırasında gerektiğinde strateji değiştirmesine yardımcı olan bilişsel süreçlerdir. Örneğin sınava hazırlanan bir öğrencinin çalışma programı oluşturması, telefon bildirimlerini kapatması, zorlandığı konulara yeniden dönmesi ve ilerlemesini ölçmesi bu becerilerle ilişkilidir.
Diamond'ın 2013 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan kapsamlı incelemesi, yürütücü işlevlerin bilişsel ve davranışsal performans açısından önemini ortaya koymaktadır. Araştırmacı, bu işlevleri temel olarak ketleyici kontrol, çalışma belleği ve bilişsel esneklik üzerinden ele alır. Söz konusu beceriler, kişinin anlık isteklere kapılmadan uzun vadeli hedeflerine bağlı kalmasına yardımcı olur.
Kaynak: Diamond, A. (2013). Executive Functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
Bu bulgular, sistemli olmanın yalnızca takvim kullanmak veya yapılacaklar listesi hazırlamak olmadığını gösterir. Bir insanın planı bulunabilir, ancak dikkatini yönetemiyorsa, önceliklerini belirleyemiyorsa veya plan değiştiğinde uyum sağlayamıyorsa sistemin işlemesi zorlaşır.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Sistemlilik ile katı disiplin aynı şey değildir. Disiplin, belirli davranışları sürdürmeye yardımcı olabilir; sistemlilik ise bu davranışların hangi amaçla, hangi sırayla ve hangi koşullarda gerçekleştirileceğini de kapsar.
Örneğin her gün üç saat çalışmayı hedefleyen bir kişi, verimsiz olduğunu fark etse bile aynı yöntemi sürdürebilir. Sistemli yaklaşan başka bir kişi ise çalışma süresini, dikkat düzeyini ve öğrendiklerini değerlendirerek yöntemini değiştirir. İkinci yaklaşım, yalnızca çabayı değil, çabanın sonuçlarını da dikkate alır.
3. Sistemli Çalışmak Neden Daha Verimli Olabilir?
Verimlilik, harcanan zaman ile elde edilen sonuç arasındaki ilişki üzerinden değerlendirilebilir. Ancak burada yalnızca yapılan iş miktarına bakmak yeterli değildir. Bir işin kalitesi, sürdürülebilirliği ve oluşturduğu uzun vadeli fayda da hesaba katılmalıdır.
Locke ve Latham'ın hedef belirleme teorisi üzerine yaptıkları araştırmalar, açık ve belirli hedeflerin performansla ilişkisini ayrıntılı biçimde incelemiştir. Araştırmacılara göre, uygun koşullarda belirli ve zorlayıcı hedefler, belirsiz hedeflere kıyasla daha yüksek performansla ilişkili olabilir. Bununla birlikte hedefin gerçekçi olması, kişinin gerekli becerilere sahip bulunması ve ilerleme hakkında geri bildirim alması önemlidir.
Kaynak: Locke, E. A. ve Latham, G. P. (2002). Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task Motivation: A 35-Year Odyssey. American Psychologist, 57(9), 705–717. https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705
Bu araştırma çizgisinden çıkarılabilecek sonuç, sistemli olmanın yalnızca çok sayıda hedef belirlemek anlamına gelmediğidir. Asıl mesele, hedefleri davranışa dönüştürebilecek bir yapı kurmaktır.
Örneğin bir kişi daha fazla kitap okumak istediğini söyleyebilir. Ancak bu istek, günlük yaşamda ne zaman ve nasıl uygulanacağı belirlenmediği sürece belirsiz kalabilir. Buna karşılık, her akşam saat 21.00'de yirmi dakika okuma yapmak gibi somut bir plan, davranışın gerçekleşmesini kolaylaştırabilir.
Gollwitzer'in uygulama niyetleri üzerine çalışmaları da bu konuda dikkat çekicidir. Uygulama niyeti, belirli bir koşul gerçekleştiğinde hangi davranışın yapılacağını önceden kararlaştırmaktır. Başka bir ifadeyle kişi, yalnızca ne istediğini değil, o isteği hangi durumda nasıl gerçekleştireceğini de belirler.
Kaynak: Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation Intentions: Strong Effects of Simple Plans. American Psychologist, 54(7), 493–503. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.493
Örneğin, "Akşam yorgun olsam bile çalışacağım" demek yerine "Akşam yemeğinden sonra masama oturup on dakika boyunca ilk konuyu tekrar edeceğim" şeklinde bir plan oluşturmak, davranışı belirli bir durumla ilişkilendirir.
Elbette bu yöntem herkes için aynı ölçüde etkili olmayabilir. İş yükü, ekonomik koşullar, sağlık, aile sorumlulukları ve çalışma ortamı gibi etkenler planların uygulanmasını etkiler. Bu nedenle sistemli olmayı yalnızca kişisel iradeye bağlamak, davranışın gerçekleştiği çevresel koşulları gözden kaçırmak anlamına gelir.
4. Sistemli Olmak ile Alışkanlık Geliştirmek Arasındaki İlişki
Sistemli davranışların sürdürülebilir olması için zaman içinde alışkanlığa dönüşmesi yararlı olabilir. Alışkanlıklar, belirli koşullar altında tekrarlandığında daha otomatik hâle gelen davranışlardır. Bu otomatiklik, her seferinde yeniden karar verme ihtiyacını azaltabilir.
Lally ve arkadaşlarının 2010 yılında European Journal of Social Psychology dergisinde yayımlanan çalışması, günlük yaşamda yeni alışkanlıkların oluşumunu incelemiştir. Araştırmacılar, katılımcılardan seçtikleri bir davranışı 12 hafta boyunca aynı bağlamda tekrarlamalarını istemiştir. Bulgular, davranışın otomatikleşmesinin kişiden kişiye ve davranışın niteliğine göre değiştiğini göstermiştir. Çalışmada otomatikliğin üst düzeye yaklaşması için geçen süre açısından medyan yaklaşık 66 gün olarak raporlanmıştır.
Kaynak: Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W. ve Wardle, J. (2010). How Are Habits Formed: Modelling Habit Formation in the Real World. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
Bu sonucu, herkesin bir alışkanlığı tam 66 günde kazanacağı şeklinde yorumlamak doğru değildir. Çalışmanın önemli mesajı, alışkanlık oluşumunun zamana yayılan bir süreç olması ve tek bir başarısızlığın bütün ilerlemeyi ortadan kaldırmamasıdır.
1. Sistemli Olmak Nedir? Konuya Bilimsel Bir Bakış
Hiç günün sonunda çok yorulduğunuz hâlde aslında yapmak istediklerinizin büyük bölümünü tamamlayamadığınızı fark ettiniz mi? Bazen saatlerce çalışırız, birçok işle uğraşırız ve sürekli hareket hâlinde oluruz; ancak bütün bu çabanın sonucunda beklediğimiz ilerlemeyi göremeyiz. Buna karşılık, bazı insanlar daha az telaşla çalışarak hedeflerine daha tutarlı biçimde ulaşabilir. Aradaki farkın yalnızca zekâ, yetenek veya çalışma süresiyle açıklanamayacağını düşünüyorum. Bence burada üzerinde durulması gereken temel kavramlardan biri sistemli olmaktır.
Sistemli olmak, bir işi belirli bir amaç doğrultusunda planlamak, adımları mantıklı bir sıraya koymak, kaynakları etkili kullanmak ve sonuçları değerlendirerek gerektiğinde yöntemi değiştirmek anlamına gelir. Bu yaklaşım yalnızca günlük yaşamda düzenli olmakla sınırlı değildir. Bilimsel araştırmalardan işletme yönetimine, psikolojiden eğitim bilimlerine kadar birçok alanda sistematik düşünme önemli bir yere sahiptir.
Bilimsel açıdan bakıldığında sistemlilik, karmaşık süreçleri anlaşılabilir parçalara ayırmayı, bu parçalar arasındaki ilişkileri incelemeyi ve sonuçları gözlemlenebilir ölçütlerle değerlendirmeyi içerir. Dolayısıyla sistemli bir insan, her şeyi önceden kusursuz biçimde planlayan kişi değildir. Asıl önemli olan, neyi neden yaptığını bilmesi, ilerlemesini takip etmesi ve elde ettiği sonuçlardan öğrenebilmesidir.
Bu konuyu yalnızca kişisel gelişim tavsiyeleri üzerinden değil, psikolojik araştırmalar, davranış bilimleri ve bilimsel yöntemler üzerinden incelemek, sistemli olmanın gerçekte ne ifade ettiğini daha iyi anlamamızı sağlayabilir.
2. Sistemli Olmanın Psikolojik Temelleri
Sistemli davranmanın temelinde birkaç önemli psikolojik süreç bulunur. Bunların başında yürütücü işlevler, öz düzenleme, çalışma belleği ve alışkanlık oluşumu gelir.
Yürütücü işlevler, kişinin dikkatini yönlendirmesine, hedef belirlemesine, dürtülerini kontrol etmesine ve bir görev sırasında gerektiğinde strateji değiştirmesine yardımcı olan bilişsel süreçlerdir. Örneğin sınava hazırlanan bir öğrencinin çalışma programı oluşturması, telefon bildirimlerini kapatması, zorlandığı konulara yeniden dönmesi ve ilerlemesini ölçmesi bu becerilerle ilişkilidir.
Diamond'ın 2013 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan kapsamlı incelemesi, yürütücü işlevlerin bilişsel ve davranışsal performans açısından önemini ortaya koymaktadır. Araştırmacı, bu işlevleri temel olarak ketleyici kontrol, çalışma belleği ve bilişsel esneklik üzerinden ele alır. Söz konusu beceriler, kişinin anlık isteklere kapılmadan uzun vadeli hedeflerine bağlı kalmasına yardımcı olur.
Kaynak: Diamond, A. (2013). Executive Functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
Bu bulgular, sistemli olmanın yalnızca takvim kullanmak veya yapılacaklar listesi hazırlamak olmadığını gösterir. Bir insanın planı bulunabilir, ancak dikkatini yönetemiyorsa, önceliklerini belirleyemiyorsa veya plan değiştiğinde uyum sağlayamıyorsa sistemin işlemesi zorlaşır.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Sistemlilik ile katı disiplin aynı şey değildir. Disiplin, belirli davranışları sürdürmeye yardımcı olabilir; sistemlilik ise bu davranışların hangi amaçla, hangi sırayla ve hangi koşullarda gerçekleştirileceğini de kapsar.
Örneğin her gün üç saat çalışmayı hedefleyen bir kişi, verimsiz olduğunu fark etse bile aynı yöntemi sürdürebilir. Sistemli yaklaşan başka bir kişi ise çalışma süresini, dikkat düzeyini ve öğrendiklerini değerlendirerek yöntemini değiştirir. İkinci yaklaşım, yalnızca çabayı değil, çabanın sonuçlarını da dikkate alır.
3. Sistemli Çalışmak Neden Daha Verimli Olabilir?
Verimlilik, harcanan zaman ile elde edilen sonuç arasındaki ilişki üzerinden değerlendirilebilir. Ancak burada yalnızca yapılan iş miktarına bakmak yeterli değildir. Bir işin kalitesi, sürdürülebilirliği ve oluşturduğu uzun vadeli fayda da hesaba katılmalıdır.
Locke ve Latham'ın hedef belirleme teorisi üzerine yaptıkları araştırmalar, açık ve belirli hedeflerin performansla ilişkisini ayrıntılı biçimde incelemiştir. Araştırmacılara göre, uygun koşullarda belirli ve zorlayıcı hedefler, belirsiz hedeflere kıyasla daha yüksek performansla ilişkili olabilir. Bununla birlikte hedefin gerçekçi olması, kişinin gerekli becerilere sahip bulunması ve ilerleme hakkında geri bildirim alması önemlidir.
Kaynak: Locke, E. A. ve Latham, G. P. (2002). Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task Motivation: A 35-Year Odyssey. American Psychologist, 57(9), 705–717. https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705
Bu araştırma çizgisinden çıkarılabilecek sonuç, sistemli olmanın yalnızca çok sayıda hedef belirlemek anlamına gelmediğidir. Asıl mesele, hedefleri davranışa dönüştürebilecek bir yapı kurmaktır.
Örneğin bir kişi daha fazla kitap okumak istediğini söyleyebilir. Ancak bu istek, günlük yaşamda ne zaman ve nasıl uygulanacağı belirlenmediği sürece belirsiz kalabilir. Buna karşılık, her akşam saat 21.00'de yirmi dakika okuma yapmak gibi somut bir plan, davranışın gerçekleşmesini kolaylaştırabilir.
Gollwitzer'in uygulama niyetleri üzerine çalışmaları da bu konuda dikkat çekicidir. Uygulama niyeti, belirli bir koşul gerçekleştiğinde hangi davranışın yapılacağını önceden kararlaştırmaktır. Başka bir ifadeyle kişi, yalnızca ne istediğini değil, o isteği hangi durumda nasıl gerçekleştireceğini de belirler.
Kaynak: Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation Intentions: Strong Effects of Simple Plans. American Psychologist, 54(7), 493–503. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.493
Örneğin, "Akşam yorgun olsam bile çalışacağım" demek yerine "Akşam yemeğinden sonra masama oturup on dakika boyunca ilk konuyu tekrar edeceğim" şeklinde bir plan oluşturmak, davranışı belirli bir durumla ilişkilendirir.
Elbette bu yöntem herkes için aynı ölçüde etkili olmayabilir. İş yükü, ekonomik koşullar, sağlık, aile sorumlulukları ve çalışma ortamı gibi etkenler planların uygulanmasını etkiler. Bu nedenle sistemli olmayı yalnızca kişisel iradeye bağlamak, davranışın gerçekleştiği çevresel koşulları gözden kaçırmak anlamına gelir.
4. Sistemli Olmak ile Alışkanlık Geliştirmek Arasındaki İlişki
Sistemli davranışların sürdürülebilir olması için zaman içinde alışkanlığa dönüşmesi yararlı olabilir. Alışkanlıklar, belirli koşullar altında tekrarlandığında daha otomatik hâle gelen davranışlardır. Bu otomatiklik, her seferinde yeniden karar verme ihtiyacını azaltabilir.
Lally ve arkadaşlarının 2010 yılında European Journal of Social Psychology dergisinde yayımlanan çalışması, günlük yaşamda yeni alışkanlıkların oluşumunu incelemiştir. Araştırmacılar, katılımcılardan seçtikleri bir davranışı 12 hafta boyunca aynı bağlamda tekrarlamalarını istemiştir. Bulgular, davranışın otomatikleşmesinin kişiden kişiye ve davranışın niteliğine göre değiştiğini göstermiştir. Çalışmada otomatikliğin üst düzeye yaklaşması için geçen süre açısından medyan yaklaşık 66 gün olarak raporlanmıştır.
Kaynak: Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W. ve Wardle, J. (2010). How Are Habits Formed: Modelling Habit Formation in the Real World. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
Bu sonucu, herkesin bir alışkanlığı tam 66 günde kazanacağı şeklinde yorumlamak doğru değildir. Çalışmanın önemli mesajı, alışkanlık oluşumunun zamana yayılan bir süreç olması ve tek bir başarısızlığın bütün ilerlemeyi ortadan kaldırmamasıdır.